■  صفحه نخست

■ درباره واو

■  جایزه

■ نقد رمان

■  نقد مجموعه داستان

■  اخبار واو

■ اخبار جوایز

■  تماس با واو

■ سایت گذشته واو

■نقدواوبلاگ(وبلاگ اختصاصی نقد)

 

 

 

به قامت قائم قلم قسم كه اين مفتعلن مفتعلن كشت مرا !

آرش جواهري

    خخپر سنبو حكيم مصري در دو هزار و چند صدي پيش از ميلاد بر پاره پاپيروسي كه از تطاول زمانه به اتفاق بر جا مانده نوشته است " كاش كلماتي مي يافتم كه مردمان آن را نمي شناختند ، و جملات و انديشه ها را به زباني مي آوردم كه دوران آن به پايان نيـامده بود و مجبـور نبودم تا چيزهايي را كه صدها بار تكرار شده بازگو كنم . كاش مي توانستم گفتاري بياورم كه تازه باشد و مايه خستگي نشود و از آن جمله نباشد كه پدرانمان از پيش گفته اند ."

     پـل ريـكور فيـلسوف معاصر فرانـسوي در واپـسين سال هاي پايانـي هزاره دوم پـس از مـيـلاد ، در مـصـاحــبه اي مي گويد " اينجا ، ما هميشه با قحط واژه ها روبروييم ! "

     به راستي چه معضلي است كه اين دو انديشمند را با پلي از فراز چهار هزار و چند صد سال به يكديگر مي رساند ؟ اين نياز نوگويي ، ريشه در نو شدن دمادم انسان و زمانه و جهان دارد و شايد هم با نگاهي هگلي و با استدلالي ايستاده بر سر بايد گفت اين گرايش به متفاوت بودن آدمي است كه خود ، انسان نو و جهان نو را مي سازد . اما به هر حال آن چه اهميت دارد اين است كه دغدغه متفاوت بودن ،گام نخست در پيمودن راهي است كه آينده از آن اوست . آري بايد ايمان داشت كه همواره هزار راه نرفته پيش پاي ماست و هزار روياي نديده زير بالشمان .

اما كمي در باب هنر متفاوت

     سخن گفتن در باره آثار هنري متفاوت كاري است بسيار آسان ! البته بعد از آ ن كه تاريخ داوري خود را در موردشان به انجام رساند، چرا كه يا ماندگار شده اند و همگان به تمجيدشان مي پردازند يا به اصطلاح به خطا رفته اند و در پسكوچه هاي غبار آلود زمان گم شده اند . اما اين گونه به انتظار داوري زمانه نشستن كار معلمين و اساتيد هنر است نه كار منتقدين و از آن پيشتر خود هنرمندان زيرا به واقع هنگامي كه امري داوري شد و وضوح انكار ناپذير يافت به پايان عمر خود رسيده است كه امر تحليل شده ديگر تحليل رفته است . في المثل جهان هلني با فتح اسكندر به پايان نرسيد بلكه اين طبقه بندي و نظام مندي ارسطويي در حوزه هاي علم و هنر و سياست و فلسفه بود كه ناقوس مرگِ تمدن يونان را براي گوش هاي شنوا نواخت . اهل هنر متفاوت نمي توانند اين گونه به انتظار حل معماها بنشينند پس به ناچار پا به گودي مي گذارند و با حريفي پنجه مي كنند كه هم چون هيوني اساطيري ناديدني است ، و از آ ن بدتر داور اين مسابقه نيز ناپيدا است و سال ها بعد- اگر زنده باشند- به آنان خواهد گفت كه بازنده بوده اند يا برنده و بدتر از همه آن كه به گواهي تاريخ تنها شماري اندك از اين پنجه افكنان هنر متفاوت پيروز خواهند بود و الباقي . . .  هيهات از اين بيابان وين راه پر مخافت ! اما چه مي توان كرد كه همان انگشت شمارند كه تاريخ را مي سازند زيرا تاريخ توالي ظهور تفاوت هاست نه تكرار كسالت بار مكررها !

اما باز كمي در باب هنر متفاوت

   هنر متفاوت هم چون هنر نامتفاوت يا هنر رسمي بر چهار ركن استوار است :

  اثر هنري ، هنرمند ، هنر دوست ، و منقد

نخست اثر هنري متفاوت : كه به سادگي اثري است كه در ساختار يا ابزار يا نگاه يا هرسه با هنر رسمي متفاوت است .

دوم هنرمند متفاوت : به عقيده من مهمترين خصيصه او شجاعت . . .  يا جسارت ، يا . . . بي تعارف بگويم جنون است ، آن مايه جنوني كه او را وامي دارد تا چرخ برهم زند و پا در حريم تارتنك بستة بتان نهد و سنگواره آرامش كسان را فرو ريزد و فرياد زند " ساطور تمسخر بر گلوگاه گاو جهالت نهاده اينك به ذبح قداست خدايانتان آمده ام ، اي كدامين عقوبت در كمين نشسته مرا در ياب ! " . . .   نويسنده اي گفته است " دوست ندارم كتابم را به راحتي در گوشه اي بيندازند ، دلم مي خواهد اغلب آن را با تمام نيرو پرتش كنند! " و اين دومين عقوبت هنرمند متفاوت است كه اثرش هم چماق كسان را مي خورد و هم چوب هنردوستان را . و از اينجا گريز مي زنيم به ركن سوم هنر متفاوت يعني هنر دوستان متفاوت : اينان بايد در نخستين قدم قيد لذت بردن متعارف از يك اثر معمول و مالوف را كنار بگذارند . لذت بردن از يك اثر متفاوت مانند آن است كه در تعطيلات تابستانه به جاي سفر به اصفها ن و مشهد و كيش و ديدار آنچه بارها ديده ايم به گوشه دور افتادة شهرستاني كوچك برويم تا با تحمل عذاب راهي پر دست انداز و مسافرخانه اي چركمرد به كشف زيبايي ناديده اي بپردازيم : غاري مهجور . آبشاري دور . يا پلي قديمي.آري رنج تفاوت تنها بر دوش هنرمند متفاوت نيست. هنردوست متفاوت را نيز از اين نمد كلاهي است ! از ياد نمي برم زماني را كه پس از مدت ها گوركي و داستايوفسكي وچخوف و حد اكثر برشت خواني براي نخستين بار كتاب خشم و هياهوي فاكنر را در دست گرفتم . تنها نام جايزه نوبل بود كه نگذاشت كتاب را با تمام قدرت به گوشه اي پرت كنم. پس در نيمه هاي فصل اول ، نيمه شب شرمناك و بي صدا كتاب را در قفسه بايگاني كردم . اما چند سال بعد و پس از چند بار كوشش بي فايده كه وسمه بر ابروي كور بود سر انجام . . . غريب بود ! شگفت انگيز ! و اين همه زيبايي به آن همه رنج مي ارزيد . اگر چه - دروغ نگويم - هنوز از ياد آوري آن تلاش غول آسا پشتم به لرزه مي افتد . شايد هم اين بازي هميشگي آدمي است كه حكيمي نمي دانم كجا گفته "خداوند معما ميگويد و انسان كشف  مي كند ،  و خداوند پنهان ميسازد و بشر آشكار ! " كشف دنياهاي تازه و كُلُمبِ پيرامون  خويش بودن و به سرزمينهاي بكر رسيدن دستمزد هنر دوست متفاوت است .

و اما منتقد متفاوت :    هووووم !  كمي به نقد منقدين عزيز بنشينيم و دلي از عزا در آوريم . مثلي است رايج از دوران اختراع چاپ توسط مرحوم گوتنبرگ كه مي گويد " نويسنده از منقد بدش ميآيد ، منقد از نويسنده ...و ناشر از هر دو ! " جورج موور گفته " من منقدجماعت را از روي چيزهايي كه نتوانسته اند بفهمند مي شناسم . " و به راستي بايد پذيرفت كه منقد و هنرمند با دو زبان متفاوت سخن مي گويند. ريكور مي گويد " زبان هنر گرايش به چند آوايي و گسترش و انباشت  معاني دارد حال آنكه زبان نقد زبان علمي است زبان تك آوايي . " به مثل اگر در فرمول معروف انشتين در هر يك از اركان آن ابهام يا ايهامي بوجود آيد تمام آن از اساس باطل خواهد شد ، اما در شعري چون شعر حافظ اين ايهام و ابهام و گاه چند معناي متضاد را نشانه قدرت شاعر ميدانيم . پس علم نقد و هنر ، و منقد و هنرمند در دو جهت مختلف مي روند و تنها در دو نقطه به هم مي رسند : نقطه آغاز و نقطه پايان ! كه به واقع اين هر دو يكي است ! كه كسي احتمالا هنرمندي گفته " منقد آدم چلاقي است كه تعليم دويدن مي دهد . " ولي اين همه نافي نقش مهم منقد در تعالي هنر متفاوت نيست زيرا هنر بي نقد  ، زن بي آيينه است ! چه كسي مي تواند نقش ارسطوها ، بلينسكي ها ، لوكاچ ها و بارت ها را منكر شود ؟ اين همه گوياي وظيفه سنگين منقد متفاوت است . متاسفانه اغلب منقدين در برخورد با آثار نو با همان ترازو و متر قديم مي كوشند و همچون كسي كه در سفري فضايي از قطب نما و بدتر،  از اسطرلاب بهره گيرد به اين عرصه پاي مي گذارند. منقد متفاوت خود بايد متفاوت باشد و از باوري پذيرا  بهره برد. او به جهاني پاي مي گذارد كه در آن بر خلاف معمول دو خط موازي به يكديگر مي رسند . جهاني كه هنرمند – بنّاي آن در ساختن كاخ بلند خويش الزاماً از كمچه پيرنگ و ماله تيپ سازي  بهره نمي گيرد و سنگ و ملات او از جنس ديگر است  و از قضا شايد اين همان  بنايي است كه در آينده از باد و باران گزند نخواهد يافت . منقد نو بايد هر سه مولفه ديگر هنر نو را داشته باشد يعني همچون اثر هنري متفاوت از ساخت و ابزار و نگاه نو بهره جويد و همچون هنرمند متفاوت از جسارت و جنون بر خوردار باشد و همانند هنر دوست متفاوت با حوصله به كشف زيبايي هاي اين ينگه دنياي ناشناخته  بپردازد . او بايد همچون گاليله تلسكوپ خويش را بسازد و افق هاي نو را بكاود و در هر حكم از پيش سنگ شده اي شك آورد.

     بايد پذيرفت كه آثار متفاوت غالبا زشتند البته داخل گيومه . چون با معيارهاي زيبايي شناسي معمول ناهمخوانند . همانگونه كه ما در آلبوم عكسهاي قديمي پدرانمان با نيشخند نگاه مي كنيم همانگونه نيز بر چهره غريب پسرا نمان مي خنديم هم چنان كه پدرا نمان بر ما خنديدند و پسرا نمان خواهند خنديد . وظيفه منقد نو آنست كه چراغي فراهم آورد و به كشف گمشده هاي زمانه و به كشف زيبايي هاي در پيش ، ميان تيرگي ها را بكاود. نه همچون آن حكيم بزرگ ايراني شيخ نصرالدين كه در كوچه تاريك گم كرده بود و در خانه روشن مي كاويد . نه ! كار منقد متفاوت آسان طلبي را بر نمي تابد ، و از اين روست كه اين جماعت همواره  ا ندكند.